Định giá tài sản trong vụ án dân sự có vai trò quan trọng trong việc xác định quyền và nghĩa vụ tài sản của các bên. Tuy nhiên, thực tế vẫn tồn tại nhiều bất cập như giá định giá không sát giá thị trường, bỏ sót tài sản, đương sự cản trở hoặc khó khăn trong việc định giá lại. Vậy pháp luật quy định như thế nào và những vướng mắc này ảnh hưởng ra sao đến quá trình giải quyết vụ án?
1. Định giá tài sản trong vụ án dân sự là gì?
Định giá tài sản trong vụ án dân sự là việc xác định giá trị bằng tiền của tài sản đang tranh chấp hoặc tài sản có liên quan đến việc giải quyết vụ án. Việc định giá nhằm làm cơ sở để Tòa án xem xét, giải quyết các yêu cầu của đương sự về tài sản.
Theo Điều 104 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, các đương sự có quyền cung cấp giá tài sản hoặc thỏa thuận về giá tài sản đang tranh chấp. Trường hợp các bên không thỏa thuận được về giá, đưa ra mức giá khác nhau hoặc thuộc các trường hợp luật định, Tòa án sẽ ra quyết định định giá tài sản và thành lập Hội đồng định giá theo quy định.
Kết quả định giá tài sản có thể ảnh hưởng trực tiếp đến việc xác định quyền, nghĩa vụ tài sản của các bên trong vụ án, chẳng hạn như xác định giá trị tài sản để chia tài sản, bồi thường thiệt hại hoặc thực hiện nghĩa vụ thanh toán.
2. Quy định pháp luật về định giá tài sản trong vụ án dân sự
Định giá tài sản trong vụ án dân sự được quy định tại Điều 104 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, Theo đó,
“…
Điều 104. Định giá tài sản, thẩm định giá tài sản
1. Đương sự có quyền cung cấp giá tài sản đang tranh chấp; thỏa thuận về giá tài sản đang tranh chấp.
2. Các đương sự có quyền thỏa thuận lựa chọn tổ chức thẩm định giá tài sản để thực hiện việc thẩm định giá tài sản và cung cấp kết quả thẩm định giá cho Tòa án.
Việc thẩm định giá tài sản được thực hiện theo quy định của pháp luật về thẩm định giá tài sản.
3. Tòa án ra quyết định định giá tài sản và thành lập Hội đồng định giá khi thuộc một trong các trường hợp sau đây:
a) Theo yêu cầu của một hoặc các bên đương sự;
b) Các đương sự không thỏa thuận lựa chọn tổ chức thẩm định giá tài sản hoặc đưa ra giá tài sản khác nhau hoặc không thỏa thuận được giá tài sản;
c) Các bên thỏa thuận với nhau hoặc với tổ chức thẩm định giá tài sản theo mức giá thấp so với giá thị trường nơi có tài sản định giá tại thời điểm định giá nhằm trốn tránh nghĩa vụ với Nhà nước hoặc người thứ ba hoặc có căn cứ cho thấy tổ chức thẩm định giá tài sản đã vi phạm pháp luật khi thẩm định giá.
4. Trình tự, thủ tục thành lập Hội đồng định giá, định giá tài sản:
a) Hội đồng định giá do Tòa án thành lập gồm Chủ tịch Hội đồng định giá là đại diện cơ quan tài chính và thành viên là đại diện các cơ quan chuyên môn có liên quan. Người đã tiến hành tố tụng trong vụ án đó, người quy định tạiĐiều 52 của Bộ luật nàykhông được tham gia Hội đồng định giá.
Hội đồng định giá chỉ tiến hành định giá khi có mặt đầy đủ các thành viên của Hội đồng. Trong trường hợp cần thiết, đại diện Ủy ban nhân dân cấp xã nơi có tài sản định giá được mời chứng kiến việc định giá. Các đương sự được thông báo trước về thời gian, địa điểm tiến hành định giá, có quyền tham dự và phát biểu ý kiến về việc định giá. Quyền quyết định về giá đối với tài sản định giá thuộc Hội đồng định giá;
b) Cơ quan tài chính và các cơ quan chuyên môn có liên quan có trách nhiệm cử người tham gia Hội đồng định giá và tạo điều kiện để họ làm nhiệm vụ. Người được cử làm thành viên Hội đồng định giá có trách nhiệm tham gia đầy đủ vào việc định giá. Trường hợp cơ quan tài chính, các cơ quan chuyên môn không cử người tham gia Hội đồng định giá thì Tòa án yêu cầu cơ quan quản lý có thẩm quyền trực tiếp chỉ đạo cơ quan tài chính, cơ quan chuyên môn thực hiện yêu cầu của Tòa án. Người được cử tham gia Hội đồng định giá không tham gia mà không có lý do chính đáng thì Tòa án yêu cầu lãnh đạo cơ quan đã cử người tham gia Hội đồng định giá xem xét trách nhiệm, cử người khác thay thế và thông báo cho Tòa án biết để tiếp tục tiến hành định giá;
c) Việc định giá phải được lập biên bản, trong đó ghi rõ ý kiến của từng thành viên, đương sự nếu họ tham dự. Quyết định của Hội đồng định giá phải được quá nửa tổng số thành viên biểu quyết tán thành. Các thành viên Hội đồng định giá, đương sự, người chứng kiến ký tên hoặc điểm chỉ vào biên bản.
5. Việc định giá lại tài sản được thực hiện trong trường hợp có căn cứ cho rằng kết quả định giá lần đầu không chính xác hoặc không phù hợp với giá thị trường nơi có tài sản định giá tại thời điểm giải quyết vụ án dân sự.
…”
3. Những bất cập trong hoạt động định giá tài sản
Mặc dù pháp luật tố tụng dân sự đã có quy định tương đối cụ thể về việc định giá tài sản, nhưng trên thực tế hoạt động này vẫn phát sinh nhiều khó khăn, vướng mắc. Những hạn chế này có thể ảnh hưởng trực tiếp đến việc xác định giá trị tài sản tranh chấp và quyền, lợi ích hợp pháp của các bên đương sự.
Bỏ sót tài sản cần định giá hoặc định giá tài sản không thuộc phạm vi tranh chấp: Trong một số vụ án, tài sản tranh chấp có số lượng lớn, nhiều chủng loại hoặc liên quan đến nhiều yêu cầu khác nhau của đương sự. Vì vậy, trong quá trình định giá có thể xảy ra tình trạng Hội đồng định giá không xác định giá trị đối với toàn bộ tài sản mà đương sự yêu cầu định giá, hoặc ngược lại, tiến hành định giá đối với tài sản không thuộc phạm vi tranh chấp.
Nguyên nhân có thể xuất phát từ việc hồ sơ vụ án có nhiều tài liệu, yêu cầu của các bên chưa được xác định đầy đủ hoặc việc chuẩn bị cho hoạt động định giá chưa kỹ lưỡng. Việc bỏ sót tài sản cần định giá có thể dẫn đến việc Tòa án không có đầy đủ căn cứ để giải quyết vụ án, ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự.
Việc thành lập Hội đồng định giá và bảo đảm tính khách quan trong hoạt động định giá còn gặp khó khăn: Trong một số trường hợp, mặc dù thuộc trường hợp phải định giá theo quy định của pháp luật nhưng việc thành lập Hội đồng định giá còn chậm hoặc gặp khó khăn trong quá trình phối hợp giữa Tòa án và các cơ quan chuyên môn.
Bên cạnh đó, việc bảo đảm tính khách quan của các thành viên Hội đồng định giá cũng là vấn đề cần được quan tâm. Kết quả định giá có ảnh hưởng trực tiếp đến quyền và nghĩa vụ tài sản của các bên nên nếu quá trình định giá không bảo đảm tính độc lập, khách quan hoặc có thành viên không đáp ứng điều kiện tham gia thì có thể làm phát sinh tranh chấp, khiếu nại về kết quả định giá.
Ngoài ra, trường hợp kết quả định giá lần đầu không chính xác hoặc không phù hợp với giá thị trường nhưng không được xem xét định giá lại cũng có thể ảnh hưởng đến tính đúng đắn của việc giải quyết vụ án.
Kết quả định giá chưa phản ánh sát giá trị thị trường: Một trong những bất cập thường gặp là sự chênh lệch giữa giá do Hội đồng định giá xác định và giá giao dịch thực tế trên thị trường. Đặc biệt đối với quyền sử dụng đất và tài sản gắn liền với đất, giá trị được xác định trong quá trình tố tụng có thể thấp hơn đáng kể so với giá thị trường tại cùng thời điểm.
Trong thực tiễn, nếu việc định giá chỉ dựa vào bảng giá, khung giá hoặc các căn cứ hành chính mà chưa xem xét đầy đủ những yếu tố thực tế ảnh hưởng đến giá trị tài sản thì kết quả có thể chưa phản ánh đúng giá trị của tài sản tranh chấp.
Điều này đặc biệt đáng lưu ý trong những vụ án mà giá trị tài sản là căn cứ để xác định mức bồi thường, giá trị phần tài sản được chia hoặc nghĩa vụ thanh toán của các bên. Khi đương sự không đồng ý với kết quả định giá, việc giải quyết yêu cầu định giá lại nếu không được thực hiện kịp thời có thể làm kéo dài quá trình giải quyết vụ án.
Đương sự cản trở hoạt động định giá tài sản: Trên thực tế, một số vụ án phát sinh tình trạng đương sự hoặc người đang quản lý tài sản không hợp tác với Hội đồng định giá. Hành vi cản trở có thể thể hiện dưới nhiều hình thức như không nhận thông báo, không cho Hội đồng tiếp cận tài sản, không mở cửa để kiểm tra hiện trạng hoặc có hành vi gây khó khăn trong quá trình định giá.
Việc cản trở khiến Hội đồng không thể tiếp cận, kiểm tra đầy đủ hiện trạng tài sản, từ đó ảnh hưởng đến khả năng xác định chính xác giá trị tài sản. Đồng thời, nếu việc phối hợp giữa Tòa án với chính quyền địa phương và cơ quan chức năng chưa kịp thời thì hoạt động định giá có thể phải tạm dừng hoặc tổ chức lại, làm kéo dài thời gian giải quyết vụ án.
Do đó, việc xử lý hành vi cản trở hoạt động định giá cần được thực hiện kịp thời, đúng thẩm quyền và đúng trình tự pháp luật nhằm bảo đảm hoạt động tố tụng được tiến hành thuận lợi.
Khó khăn trong việc xác định và thu tạm ứng chi phí định giá: Chi phí định giá là một trong những khoản chi phí tố tụng phát sinh trong quá trình giải quyết vụ án. Tuy nhiên, việc xác định mức tạm ứng chi phí trong thực tế có thể gặp khó khăn do chi phí phụ thuộc vào tính chất, đặc điểm của tài sản, địa điểm định giá, số lượng thành viên tham gia và các khoản chi phí thực tế khác.
Đối với những vụ án có tài sản ở xa hoặc phải tiến hành định giá nhiều lần, chi phí đi lại, chi phí phục vụ việc xem xét tài sản và các khoản chi khác có thể phát sinh đáng kể. Việc xác định mức tạm ứng không thống nhất cũng có thể dẫn đến khiếu nại của đương sự và làm ảnh hưởng đến tiến độ giải quyết vụ án.
Khó khăn trong việc bố trí thành viên Hội đồng định giá: Hội đồng định giá thường có sự tham gia của đại diện cơ quan tài chính và các cơ quan chuyên môn có liên quan. Tuy nhiên, trên thực tế, những người được cử tham gia Hội đồng định giá thường đồng thời phải thực hiện công việc chuyên môn tại cơ quan của mình.
Do đó, việc thống nhất thời gian để tất cả thành viên Hội đồng cùng tham gia định giá có thể gặp khó khăn. Trường hợp một thành viên bận công tác hoặc không thể tham gia đúng thời gian đã thông báo có thể dẫn đến việc phải thay đổi lịch định giá, làm kéo dài thời gian giải quyết vụ án và ảnh hưởng đến quyền lợi của đương sự.
Vướng mắc khi có sự khác biệt giữa kết quả định giá và kết quả thẩm định giá: Bộ luật Tố tụng dân sự cho phép các đương sự thỏa thuận lựa chọn tổ chức thẩm định giá tài sản và cung cấp kết quả thẩm định cho Tòa án. Tuy nhiên, trong thực tế có thể xảy ra trường hợp một bên yêu cầu Tòa án thành lập Hội đồng định giá trong khi bên còn lại đề nghị lựa chọn tổ chức thẩm định giá.
Khi đó, nếu kết quả định giá của Hội đồng định giá và kết quả thẩm định giá của tổ chức thẩm định giá có sự chênh lệch đáng kể, việc đánh giá và lựa chọn căn cứ về giá trị tài sản để giải quyết vụ án có thể phát sinh tranh luận.
Vấn đề này đòi hỏi Tòa án phải xem xét đầy đủ căn cứ, phương pháp xác định giá, thời điểm định giá và các yếu tố ảnh hưởng đến giá trị tài sản để bảo đảm kết quả giải quyết vụ án khách quan, chính xác và phù hợp với quy định pháp luật.
Liên hệ Hãng Luật Anh Đào và Cộng sự:
📞 Hotline: 0932 049 492
📧 Email: gvndtb1992@gmail.com
🏢 Địa chỉ: 18B Nam Quốc Cang, Phường Bến Thành, TP.HCM
