Bị cáo không đến tòa thì phiên xử có diễn ra được không, hay bắt buộc phải có mặt? Đây là vấn đề tưởng chừng đơn giản nhưng lại liên quan trực tiếp đến quyền bào chữa, tính công bằng của phiên tòa và cả hiệu lực của bản án. Theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, việc có mặt của bị cáo là nguyên tắc quan trọng nhưng không phải lúc nào cũng bắt buộc tuyệt đối. Vậy trong trường hợp nào tòa vẫn xét xử khi bị cáo vắng mặt? Nếu không tham gia phiên tòa, bị cáo sẽ đối mặt với những rủi ro pháp lý gì? Bài viết dưới đây sẽ giúp bạn hiểu rõ toàn bộ quy định và thực tiễn áp dụng.
1. Phiên tòa hình sự là gì?
Phiên tòa hình sự là hoạt động xét xử do Tòa án tiến hành nhằm giải quyết vụ án hình sự theo trình tự, thủ tục do Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 (đã được sửa đổi, bổ sung 2025) quy định. Đây là giai đoạn trung tâm của quá trình tố tụng, nơi Tòa án trực tiếp xem xét, đánh giá chứng cứ, tổ chức tranh tụng công khai và ra bản án đối với bị cáo.
Cụ thể, theo Điều 26 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015(đã được sửa đổi, bổ sung 2025), phiên tòa phải bảo đảm nguyên tắc tranh tụng, trong đó tất cả các bên tham gia tố tụng như Kiểm sát viên, bị cáo, người bào chữa… đều có quyền bình đẳng trong việc đưa ra chứng cứ, đánh giá chứng cứ và tranh luận để làm rõ sự thật khách quan của vụ án. Đồng thời, mọi chứng cứ buộc tội, gỡ tội, cũng như các tình tiết liên quan đến trách nhiệm hình sự đều phải được trình bày, kiểm tra và tranh luận công khai tại phiên tòa trước khi Tòa án ra quyết định.
Bên cạnh đó, theo Điều 298 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 (đã được sửa đổi, bổ sung 2025), Tòa án chỉ được xét xử bị cáo trong phạm vi tội danh và hành vi mà Viện kiểm sát đã truy tố, trừ một số trường hợp luật cho phép. Quy định này nhằm bảo đảm việc xét xử đúng người, đúng tội và không làm ảnh hưởng đến quyền bào chữa của bị cáo.
Như vậy, phiên tòa hình sự không chỉ là nơi tuyên án mà còn là quá trình kiểm tra, đánh giá toàn diện vụ án một cách công khai, dân chủ và đúng pháp luật, bảo đảm công lý và quyền con người trong tố tụng hình sự.
2. Quy định pháp luật về việc bị cáo có mặt tại phiên tòa
Việc bị cáo có mặt tại phiên tòa hình sự được quy định cụ thể tại Điều 290 của Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 (đã được sửa đổi, bổ sung 2025). Theo đó, pháp luật xác định nguyên tắc chung là bị cáo phải có mặt tại phiên tòa trong suốt quá trình xét xử theo giấy triệu tập của Tòa án.
Cụ thể, khoản 1 Điều 290 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 (đã được sửa đổi, bổ sung 2025) quy định: nếu bị cáo vắng mặt không vì lý do bất khả kháng hoặc trở ngại khách quan thì có thể bị áp giải đến phiên tòa. Ngược lại, nếu vắng mặt vì lý do chính đáng thì Tòa án phải hoãn phiên tòa. Trường hợp bị cáo mắc bệnh tâm thần hoặc bệnh hiểm nghèo thì Hội đồng xét xử tạm đình chỉ vụ án cho đến khi có kết luận bị cáo đủ khả năng nhận thức và điều khiển hành vi. Nếu bị cáo bỏ trốn, Tòa án sẽ tạm đình chỉ vụ án và yêu cầu cơ quan có thẩm quyền truy nã bị cáo.
Tuy nhiên, pháp luật cũng quy định các ngoại lệ cho phép xét xử vắng mặt bị cáo tại khoản 2 Điều 290 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 (đã được sửa đổi, bổ sung 2025). Theo đó, Tòa án có thể tiến hành xét xử khi: (i) bị cáo trốn hoặc không rõ nơi ở và việc truy nã không có kết quả; (ii) bị cáo đang ở nước ngoài mà không thể triệu tập; (iii) bị cáo có đơn đề nghị xét xử vắng mặt và được chấp nhận; hoặc (iv) việc vắng mặt không do bất khả kháng nhưng cũng không gây trở ngại cho hoạt động xét xử.
Bên cạnh đó, theo quy định tại Thông tư liên tịch 05/2025 của các cơ quan tiến hành tố tụng trung ương, việc xét xử vắng mặt bị cáo chỉ được thực hiện khi đã thu thập đầy đủ chứng cứ, làm rõ sự thật vụ án và bảo đảm quyền bào chữa cho bị cáo. Trong mọi trường hợp, cơ quan tiến hành tố tụng phải tạo điều kiện để bị cáo có người bào chữa, kể cả chỉ định luật sư nếu cần thiết.
Như vậy, có thể thấy pháp luật tố tụng hình sự vừa đặt ra nguyên tắc bắt buộc bị cáo phải có mặt tại phiên tòa, vừa linh hoạt cho phép xét xử vắng mặt trong những trường hợp nhất định, nhằm bảo đảm hiệu quả giải quyết vụ án nhưng vẫn không làm ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của bị cáo.
3. Trường hợp bị cáo được xét xử vắng mặt
Mặc dù nguyên tắc chung trong tố tụng hình sự là bị cáo phải có mặt tại phiên tòa, tuy nhiên pháp luật vẫn cho phép Tòa án xét xử vắng mặt trong một số trường hợp nhất định. Các trường hợp này được quy định cụ thể tại khoản 2 Điều 290 của Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 (đã được sửa đổi, bổ sung 2025).
Thứ nhất, bị cáo trốn hoặc không xác định được nơi ở và việc truy nã không có kết quả. Đây là trường hợp phổ biến trong thực tiễn nhằm tránh việc bị cáo cố tình né tránh làm kéo dài quá trình giải quyết vụ án.
Thứ hai, bị cáo đang ở nước ngoài mà không thể triệu tập tham gia phiên tòa. Theo hướng dẫn của các văn bản liên tịch, trường hợp này bao gồm việc không xác định được nơi cư trú ở nước ngoài hoặc không thể dẫn độ, triệu tập về Việt Nam.
Thứ ba, bị cáo có đơn đề nghị xét xử vắng mặt và được Hội đồng xét xử chấp nhận. Đây là trường hợp thể hiện quyền tự định đoạt của bị cáo, nhưng việc chấp nhận hay không vẫn thuộc thẩm quyền của Tòa án.
Thứ tư, bị cáo vắng mặt không vì lý do bất khả kháng hoặc trở ngại khách quan nhưng sự vắng mặt đó không gây trở ngại cho việc xét xử. Khi đó, nếu Hội đồng xét xử xét thấy việc vắng mặt không ảnh hưởng đến việc làm rõ sự thật vụ án, phiên tòa vẫn có thể được tiến hành.
Ngoài ra, theo quy định tại các văn bản hướng dẫn phối hợp giữa các cơ quan tiến hành tố tụng, việc xét xử vắng mặt bị cáo chỉ được thực hiện khi đã thu thập đầy đủ chứng cứ, bảo đảm làm rõ nội dung vụ án và đặc biệt phải bảo đảm quyền bào chữa cho bị cáo thông qua người bào chữa hoặc cơ chế chỉ định luật sư.
Như vậy, có thể thấy việc xét xử vắng mặt bị cáo không phải là nguyên tắc phổ biến mà chỉ là ngoại lệ có điều kiện, được áp dụng chặt chẽ nhằm cân bằng giữa hiệu quả tố tụng và việc bảo vệ quyền con người trong tố tụng hình sự.
4. Khi bị cáo vắng mặt, phiên tòa có bị hoãn không?
Theo quy định tại Điều 290 của Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 (đã được sửa đổi, bổ sung 2025), không phải cứ bị cáo vắng mặt là phiên tòa sẽ bị hoãn.
- Nếu bị cáo vắng mặt có lý do chính đáng (bệnh nặng, sự kiện bất khả kháng…) → Tòa án phải hoãn phiên tòa.
- Nếu vắng mặt không có lý do → có thể bị áp giải hoặc vẫn bị xét xử vắng mặt nếu không ảnh hưởng đến việc xét xử.
- Trường hợp bỏ trốn → Tòa án tạm đình chỉ và truy nã, sau đó có thể xét xử vắng mặt nếu đủ điều kiện.
Như vậy, việc hoãn hay không phụ thuộc vào lý do vắng mặt và mức độ ảnh hưởng đến phiên tòa.
Nếu bạn đang gặp vướng mắc đến vấn đề này hoặc vấn đề liên quan khác có thể liên hệ luật sư hình sự để được hỗ trợ kip thời
Liên hệ Hãng Luật Anh Đào và Cộng sự:
📞 Hotline: 0932 049 492
📧 Email: gvndtb1992@gmail.com
🏢 Địa chỉ: 18B Nam Quốc Cang, Phường Bến Thành, TP.HCM
