Trong thực tế, không ít người hoang mang khi bị lực lượng công an yêu cầu “về làm việc” mà không xuất trình lệnh bắt. Vậy liệu hành vi này có hợp pháp, hay là dấu hiệu của việc lạm quyền? Theo Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, quyền bắt người của công an không phải muốn là thực hiện, mà chỉ được áp dụng trong những trường hợp rất cụ thể do pháp luật quy định. Hiểu rõ điều này chính là cách tốt nhất để mỗi người tự bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình.
1. Căn cứ pháp lý về quyền bắt người của công an
Quyền bắt người của công an được quy định cụ thể trong Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 và là một trong những biện pháp ngăn chặn trong tố tụng hình sự. Theo khoản 1 Điều 109, pháp luật nêu rõ: “Để kịp thời ngăn chặn tội phạm… hoặc để bảo đảm thi hành án, cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng… có thể áp dụng biện pháp… bắt…”. Đồng thời, khoản 2 Điều 109 cũng giới hạn rõ các trường hợp được phép bắt người gồm: “bắt người bị giữ trong trường hợp khẩn cấp, bắt người phạm tội quả tang, bắt người đang bị truy nã, bắt bị can, bị cáo để tạm giam, bắt người bị yêu cầu dẫn độ”.
Cụ thể, pháp luật cho phép bắt người không cần lệnh trong một số tình huống đặc biệt như trường hợp khẩn cấp theo Điều 110 (khi có căn cứ cho rằng người đó chuẩn bị phạm tội nghiêm trọng, có dấu vết tội phạm hoặc có nguy cơ bỏ trốn, tiêu hủy chứng cứ), hoặc khi bắt người phạm tội quả tang theo Điều 111 và bắt người đang bị truy nã theo Điều 112 – thậm chí trong các trường hợp này, bất kỳ người nào cũng có quyền bắt. Ngược lại, đối với trường hợp bắt bị can, bị cáo để tạm giam theo Điều 113, pháp luật quy định bắt buộc phải có lệnh và phải được Viện kiểm sát phê chuẩn trước khi thi hành.
Như vậy, có thể khẳng định rằng quyền bắt người của công an không phải là quyền tùy ý, mà bị giới hạn chặt chẽ bởi pháp luật về căn cứ, thẩm quyền và trình tự thủ tục, nhằm bảo đảm quyền tự do thân thể của công dân và tránh lạm quyền trong thực tiễn.
2. Các trường hợp công an được bắt người không cần lệnh
Theo Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, pháp luật cho phép bắt người không cần lệnh trong một số trường hợp đặc biệt nhằm đảm bảo tính kịp thời trong phòng, chống tội phạm. Cụ thể:
Trước hết, trường hợp khẩn cấp được quy định tại khoản 1 Điều 110 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015:
“…
Khi thuộc một trong các trường hợp khẩn cấp sau đây thì được giữ người:
a) Có đủ căn cứ để xác định người đó đang chuẩn bị thực hiện tội phạm rất nghiêm trọng hoặc tội phạm đặc biệt nghiêm trọng;
…
c) Có dấu vết của tội phạm… và xét thấy cần ngăn chặn ngay việc người đó trốn hoặc tiêu hủy chứng cứ.
…”
Có thể thấy, pháp luật cho phép giữ người ngay lập tức mà không cần lệnh trong tình huống cấp bách, khi nếu chậm trễ có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng như bỏ trốn hoặc tiêu hủy chứng cứ. Tuy nhiên, đây không phải là quyền tuyệt đối, bởi luật cũng quy định cơ chế kiểm soát rất chặt (trong 12 giờ phải ra quyết định tiếp theo và gửi Viện kiểm sát phê chuẩn). Điều này giúp cân bằng giữa yêu cầu chống tội phạm và bảo vệ quyền con người.
Tiếp theo, trường hợp bắt người phạm tội quả tang theo khoản 1 Điều 111:
“…
Đối với người đang thực hiện tội phạm hoặc ngay sau khi thực hiện tội phạm… thì bất kỳ người nào cũng có quyền bắt
…”
Quy định này cho thấy, trong tình huống tội phạm đang diễn ra rõ ràng, pháp luật ưu tiên hành động tức thời hơn là thủ tục. Việc không yêu cầu lệnh bắt nhằm tránh việc đối tượng bỏ trốn hoặc tiếp tục gây nguy hiểm. Đáng chú ý, không chỉ công an mà mọi người dân đều có quyền bắt, nhưng phải giao ngay cho cơ quan có thẩm quyền.
Cuối cùng, trường hợp bắt người đang bị truy nã theo khoản 1 Điều 112:
“...Đối với người đang bị truy nã thì bất kỳ người nào cũng có quyền bắt…” Đây là trường hợp người đã có quyết định truy nã trước đó, nên việc bắt không cần thêm lệnh mới. Mục đích của quy định này là tăng hiệu quả truy bắt tội phạm, tránh việc đối tượng tiếp tục lẩn trốn.
Từ các quy định trên có thể thấy, pháp luật chỉ cho phép công an bắt người không cần lệnh trong 3 trường hợp duy nhất: khẩn cấp, phạm tội quả tang và truy nã. Điểm chung của các trường hợp này là đều mang tính cấp bách, cần xử lý ngay, nếu không sẽ ảnh hưởng đến việc đấu tranh phòng chống tội phạm. Đồng thời, luật cũng thiết lập cơ chế kiểm soát chặt chẽ phía sau để tránh việc lạm dụng quyền lực.
3. Trường hợp bắt người bắt buộc phải có lệnh
Theo Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, không phải mọi trường hợp công an đều được bắt người ngay lập tức. Đối với các hoạt động tố tụng chính thức, đặc biệt là bắt bị can, bị cáo để tạm giam, pháp luật bắt buộc phải có lệnh hợp pháp và tuân thủ chặt chẽ trình tự, thủ tục theo quy định tại Điều 113.
Cụ thể, việc bắt bị can, bị cáo chỉ được thực hiện khi có lệnh bắt của cơ quan có thẩm quyền và trong nhiều trường hợp phải được Viện kiểm sát phê chuẩn trước khi thi hành. Đây là cơ chế kiểm soát quan trọng nhằm tránh việc cơ quan điều tra tự ý bắt người. Đồng thời, khi thi hành lệnh bắt, cơ quan chức năng phải thực hiện đầy đủ các thủ tục như: công bố lệnh, giải thích quyền và nghĩa vụ cho người bị bắt, lập biên bản và có người chứng kiến theo quy định của pháp luật.
Ngoài ra, pháp luật còn đặt ra những giới hạn nhất định như không được bắt người vào ban đêm, trừ các trường hợp đặc biệt (được quy định ngay tại Điều 113). Điều này cho thấy việc bắt người trong các trường hợp này không còn mang tính cấp bách mà đã có sự chuẩn bị, vì vậy phải đặt dưới sự kiểm soát chặt chẽ của pháp luật.
Khác với các trường hợp bắt không cần lệnh (mang tính khẩn cấp như quả tang, truy nã), việc bắt bị can, bị cáo để tạm giam là một bước trong quá trình tố tụng hình sự, liên quan trực tiếp đến quyền tự do thân thể của công dân. Do đó, pháp luật yêu cầu phải có lệnh và cơ chế phê chuẩn nhằm:
- Đảm bảo việc bắt người có căn cứ rõ ràng
- Tránh bắt nhầm, bắt oan
- Ngăn ngừa lạm quyền từ cơ quan tiến hành tố tụng
Như vậy, ngoài các trường hợp đặc biệt, công an chỉ được bắt người khi có lệnh hợp pháp, đặc biệt trong trường hợp bắt bị can, bị cáo để tạm giam theo Điều 113. Nếu không có lệnh hoặc không tuân thủ đúng trình tự, việc bắt người có thể bị coi là trái pháp luật.
4. Công an bắt người trái luật – Người dân cần làm gì?
Nếu rơi vào trường hợp bị bắt mà không đúng quy định pháp luật (không có lệnh và không thuộc trường hợp khẩn cấp, quả tang, truy nã), người dân cần bình tĩnh và xử lý đúng cách để tự bảo vệ mình.
Trước hết, hãy yêu cầu cơ quan công an giải thích rõ lý do bắt và căn cứ pháp lý. Bạn có quyền được biết mình bị bắt vì lý do gì và được thông báo về quyền, nghĩa vụ của mình theo Bộ luật Tố tụng hình sự 2015.
Tiếp theo, nếu nhận thấy dấu hiệu trái luật, bạn có thể khiếu nại hoặc tố cáo hành vi bắt giữ đến cơ quan có thẩm quyền. Đồng thời, nên liên hệ luật sư hình sự càng sớm càng tốt để được tư vấn và bảo vệ quyền lợi hợp pháp.
Tóm lại, khi gặp tình huống này, người dân cần:
- Bình tĩnh, không chống đối
- Yêu cầu làm rõ căn cứ bắt
- Thực hiện quyền khiếu nại, tố cáo
- Nhờ luật sư hỗ trợ kịp thời
Đây là cách đúng luật và hiệu quả nhất để tránh bị xâm phạm quyền lợi.
Liên hệ Hãng Luật Anh Đào và Cộng sự:
📞 Hotline: 0932 049 492
📧 Email: gvndtb1992@gmail.com
🏢 Địa chỉ: 18B Nam Quốc Cang, Phường Bến Thành, TP.HCM
